เรื่องเล่าที่ผูกขุนเขาเข้ากับพระธาตุ
เจดีย์สององค์บนดอยตุงเป็นจุดเริ่มต้นของเรื่องเล่าเกี่ยวกับการเดินทางของพระบรมสารีริกธาตุ ฐานข้อมูลแหล่งศิลปกรรมของ สผ. บันทึกเรื่องพระมหากัสสปะอัญเชิญพระธาตุมาถวายพระเจ้าอชุตราช แล้วสร้างเจดีย์ประดิษฐานบนดอย เรื่องส่วนนี้ควรอ่านในฐานะตำนานทางศาสนาที่ชุมชนถ่ายทอด ไม่ใช่ลำดับเหตุการณ์ที่พิสูจน์ได้ทั้งหมดด้วยหลักฐานร่วมสมัย
เรื่องเล่าในฐานข้อมูลแหล่งศิลปกรรมกล่าวถึงการอัญเชิญพระธาตุมาอีกครั้งและการสร้างเจดีย์เพิ่มใกล้องค์เดิม จึงอธิบายภาพของพระธาตุคู่ผ่านความต่อเนื่องของศรัทธา อย่างไรก็ตาม ฐานข้อมูลสิ่งแวดล้อมธรรมชาติใช้ชื่อและเชื้อสายของผู้สร้างองค์ที่สองต่างจากฐานข้อมูลศิลปกรรม บทความนี้จึงไม่รวมชื่อบุคคลทั้งสองฉบับเป็นบุคคลเดียวกัน และไม่ใช้ตำนานชุดใดตัดสินลำดับกษัตริย์ทางประวัติศาสตร์
ตุงในชื่อดอย: ธงที่ทำหน้าที่เล่าที่มา
ตำนานในฐานข้อมูลสิ่งแวดล้อมธรรมชาติเล่าถึงการใช้ธงหรือตุงกำหนดบริเวณสร้างพระสถูป และเชื่อมเรื่องนี้กับชื่อดอยตุง เราจึงพบว่าธงไม่ได้เป็นเพียงองค์ประกอบในภาพประกอบ แต่เป็นส่วนหนึ่งของคำอธิบายชื่อสถานที่ตามฉบับที่นำมาอ้างอิง เหตุการณ์และขนาดอันอัศจรรย์ในเรื่องยังคงเป็นส่วนของตำนาน ไม่ใช่ข้อมูลรังวัดพื้นที่จริง
การอ่านเรื่องเช่นนี้อาจเริ่มจากแยกคำถามสองข้อออกจากกัน คือผู้บันทึกเล่าที่มาของชื่อไว้อย่างไร และหลักฐานร่วมสมัยบอกประวัติสถานที่ได้เพียงใด บทความนี้ตอบข้อแรกจากเอกสารที่เปิดอ่าน ส่วนข้อหลังยังต้องอาศัยหลักฐานอื่นเพิ่มเติม การคงช่องว่างนี้ไว้ช่วยให้เล่าความเชื่อได้โดยไม่เติมเหตุการณ์หรือคำพูดของบุคคลในอดีตขึ้นเอง
ศรัทธาและการดูแลสถานที่เป็นคนละชั้นของเรื่อง
ฐานข้อมูลสิ่งแวดล้อมธรรมชาติของ สผ. กล่าวถึงประเพณีเดินขึ้นดอยเพื่อบูชาพระธาตุ และคติพระธาตุประจำปีเกิดปีกุน ข้อมูลนี้สะท้อนความสำคัญทางวัฒนธรรมที่ผู้บันทึกมอบให้สถานที่ ส่วนผลเรื่องสิริมงคลเป็นความเชื่อของผู้ศรัทธา ไม่ใช่สิ่งที่บทความนี้รับรองว่าจะเกิดขึ้นกับทุกคน และข้อมูลดังกล่าวไม่ได้ใช้ยืนยันกำหนดจัดงานในปีปัจจุบัน
องค์พระธาตุที่เห็นในแต่ละยุคไม่ได้มีรูปแบบคงเดิมเสมอไป ข้อมูล สผ. กล่าวถึงการบูรณะในสมัยครูบาศรีวิชัยและการดำเนินงานอนุรักษ์ในเวลาต่อมา เมื่อต้องการศึกษารูปทรงหรืออายุอาคาร จึงควรอ่านเอกสารการบูรณะประกอบกับตำนาน แทนการใช้รายละเอียดทางสถาปัตยกรรมในภาพประกอบตัดสินเรื่องราวทั้งหมด
