พระวอ-พระตาในความทรงจำของหนองบัวลำภู
ชื่อของพระวอ-พระตาผูกพันกับหนองบัวลำภูในฐานะตำนานท้องถิ่นสำคัญของภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เรื่องเล่านี้เชื่อมโยงกับภาพการอพยพ การตั้งเมือง การศึก และความทรงจำร่วมของผู้คนในพื้นที่ เมืองที่ถูกกล่าวถึงในตำนานคือ “นครเขื่อนขันธ์กาบแก้วบัวบาน” ซึ่งสัมพันธ์กับหนองบัวลำภูในเอกสารและคำบอกเล่าหลายชุด
อย่างไรก็ตาม เรื่องพระวอ-พระตาควรอ่านโดยแยกระหว่าง “แกนประวัติศาสตร์” กับ “ชั้นความเชื่อ” เอกสารสารานุกรมวัฒนธรรมไทยของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรสรุปเรื่องตามหนังสือประวัติศาสตร์ลาว ขณะที่เว็บไซต์ท้องถิ่นกล่าวถึงศาลหลักเมืองในฐานะศาลพระวอ-พระตาและบันทึกเรื่องเล่าชาวเมืองเรื่องเจ้าที่แข็ง ส่วนบทความศึกษาวรรณกรรมใบลานชี้ให้เห็นว่าเรื่องเดียวกันอาจถูกเล่าในกรอบวีรบุรุษท้องถิ่นและมีรายละเอียดความสัมพันธ์ของตัวละครต่างออกไป
การนำเสนอเรื่องนี้จึงไม่ควรทำให้ตำนานกลายเป็นหลักฐานประวัติศาสตร์ทั้งหมด และไม่ควรตัดชั้นความเชื่อออกจากบริบทท้องถิ่น เพราะข้อมูลที่มีอยู่แสดงให้เห็นทั้งเอกสารที่กล่าวถึงเหตุการณ์การเมืองและสงคราม กับคำอธิบายของชุมชนที่ผูกพระวอ-พระตาไว้กับสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ในเมืองหนองบัวลำภู
นครเขื่อนขันธ์กาบแก้วบัวบาน: แกนเรื่องจากเอกสารประวัติศาสตร์
ข้อมูลจากหน้า “หนองบัวลำภู, เมือง” ในฐานข้อมูลสารานุกรมวัฒนธรรมไทย อ้างตามหนังสือประวัติศาสตร์ลาวว่า ใน พ.ศ. 2302 พระวรปิตา หรือพระวอ-พระตา เกิดความขัดแย้งกับพระเจ้าสิริบุญสาร แล้วอพยพไพร่พลจากเวียงจันทน์มาตั้งแข็งเมืองที่หนองบัวลำภู เมืองที่ตั้งขึ้นถูกเรียกว่า “นครเขื่อนขันธ์กาบแก้วบัวบาน” ชื่อนี้จึงเป็นส่วนสำคัญของตำนานเมืองในฐานะพื้นที่ตั้งหลักใหม่ของกลุ่มผู้คนที่แยกจากอำนาจเดิม
เอกสารชุดเดียวกันเล่าว่าต่อมามีศึกติดพันอยู่ราว 3 ปี พระตาตายในสนามรบ และเมืองหนองบัวลุ่มภูกลายเป็นเมืองร้างราว พ.ศ. 2313 รายละเอียดเหล่านี้ให้โครงเรื่องเชิงประวัติศาสตร์ ได้แก่ ความขัดแย้ง การอพยพ การตั้งเมือง และสงคราม แต่เมื่อเป็นข้อมูลที่ถ่ายทอดผ่านเอกสารประวัติศาสตร์ลาวและสารานุกรมวัฒนธรรมไทย จึงควรมองเป็นหลักฐานเอกสารที่ช่วยอธิบายความทรงจำทางประวัติศาสตร์ มากกว่าจะใช้ยืนยันรายละเอียดทุกตอนของตำนานในระดับเดียวกันทั้งหมด
ในกรอบนี้ พระวอ-พระตาปรากฏในฐานะบุคคลสำคัญของเรื่องเล่าการตั้งเมืองและการศึกของหนองบัวลำภู ส่วนชื่อเมืองนครเขื่อนขันธ์กาบแก้วบัวบานทำหน้าที่ระบุพื้นที่ในตำนานและเอกสารที่เกี่ยวข้อง การอ่านอย่างระมัดระวังช่วยให้เห็นว่าเรื่องเล่ามีทั้งส่วนที่ตรวจสอบได้จากเอกสาร และส่วนที่สืบต่อมาในฐานะความทรงจำของท้องถิ่น
รุ่นเรื่องที่ไม่เหมือนกัน: พี่น้อง พ่อลูก และวีรบุรุษใบลาน
จุดน่าสนใจของตำนานพระวอ-พระตาคือมีรุ่นเรื่องที่ไม่ตรงกัน เว็บไซต์ท้องถิ่น nblplocal.go.th ซึ่งนำเสนอศาลหลักเมืองหนองบัวลำภู หรือศาลพระวอ-พระตา ระบุว่าพระวอและพระตาเป็นพี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกัน และกล่าวว่าทั้งสองเป็นผู้สร้างเมืองหนองบัวลำภู ข้อมูลในหน้านั้นยังเล่าว่าพระตาถูกกองทัพพม่าและเวียงจันทน์ฆ่าในสนามรบ ศาลจึงถูกสร้างขึ้นเพื่อรำลึกถึงคุณงามความดี
แต่บทคัดย่อของบทความ “พระวอ - พระตา : ลักษณะวีรบุรุษในวรรณกรรมใบลาน ฉบับหอสมุดแห่งชาติลาว” ให้ภาพอีกแบบหนึ่ง งานศึกษานี้ระบุว่าเอกสารใบลานนำเสนอพระวอ-พระตาในฐานะผู้นำและแม่ทัพผู้หาญกล้า สะท้อนมุมมองว่าทั้งสองเป็นวีรบุรุษท้องถิ่นบ้านดู บ้านแกของลาวใต้ และเป็นชุดข้อมูลที่เน้นการมีตัวตนกับความสัมพันธ์แบบพ่อกับลูกระหว่างพระวอกับพระตา
ความแตกต่างระหว่าง “พี่น้อง” กับ “พ่อกับลูก” แสดงว่าข้อมูลเกี่ยวกับพระวอ-พระตามีมากกว่าหนึ่งชุด เว็บไซต์ท้องถิ่นชุดหนึ่งให้รายละเอียดความสัมพันธ์แบบพี่น้อง ส่วนงานศึกษาวรรณกรรมใบลานกล่าวถึงตัวบทที่เน้นความสัมพันธ์แบบพ่อกับลูก เมื่อเขียนถึงตำนานนี้จึงควรระบุที่มาของข้อมูลให้ชัดเจน และไม่สรุปให้รุ่นเรื่องหนึ่งแทนที่อีกรุ่นเรื่องหนึ่งโดยไม่มีหลักฐานรองรับเพิ่มเติม
ศาลหลักเมือง ศาลพระวอ-พระตา และความเชื่อเรื่องเจ้าที่แข็ง
ในหนองบัวลำภู ความทรงจำเรื่องพระวอ-พระตาไม่ได้อยู่เฉพาะในเอกสาร แต่ยังสัมพันธ์กับสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ เว็บไซต์ท้องถิ่นระบุว่าศาลหลักเมืองหนองบัวลำภูเป็นศาลพระวอและพระตา ผู้สร้างเมืองตามเรื่องเล่าของพื้นที่ และกล่าวว่าศาลสร้างขึ้นเพื่อรำลึกถึงคุณงามความดีของทั้งสอง ข้อมูลนี้จึงควรอ่านในฐานะคำอธิบายท้องถิ่นเกี่ยวกับศาลหลักเมืองและชื่อศาลพระวอ-พระตา
อีกชั้นหนึ่งคือความเชื่อเรื่องผีปู่ตา แหล่งข้อมูลว่าด้วยผีปู่ตาระบุว่าชาวหนองบัวลำภูเอ่ยถึงพระวอ-พระตาในฐานะวิญญาณบรรพบุรุษหรือผีประจำศาลปู่ตา ความเชื่อนี้ต่างจากหลักฐานประวัติศาสตร์โดยตรง เพราะเป็นข้อมูลเกี่ยวกับสถานะของพระวอ-พระตาในคติความเชื่อของชุมชน มากกว่าจะเป็นข้อมูลยืนยันเหตุการณ์ทางการเมืองหรือการสงคราม
เว็บไซต์ท้องถิ่นยังบันทึกเรื่องเล่าว่าเนินใกล้จวนเจ้าเมืองเดิมเป็นที่ที่ “เจ้าที่แข็ง” จึงไม่มีใครกล้าปลูกบ้าน ข้อความลักษณะนี้ควรอ่านในฐานะเรื่องเล่าความเชื่อท้องถิ่น ซึ่งช่วยให้เข้าใจว่าผู้คนเล่าถึงพื้นที่รอบศาลและเมืองเก่าอย่างไร แต่ไม่ควรนำไปใช้เป็นหลักฐานพิสูจน์เหตุการณ์ในอดีตโดยตรง ตำนานพระวอ-พระตาจึงมีคุณค่าทั้งในฐานะเรื่องเล่าที่มีแกนประวัติศาสตร์ และในฐานะความเชื่อที่เกี่ยวข้องกับสถานที่ในหนองบัวลำภู
