พระเจ้าตนหลวงในพื้นที่ความทรงจำของเมืองพะเยา
พระเจ้าตนหลวงเป็นพระพุทธรูปสำคัญของวัดศรีโคมคำ เมืองพะเยา และเป็นศูนย์รวมความศรัทธาที่ผูกกับเรื่องเล่าท้องถิ่นมายาวนาน ในตำนานที่เล่าสืบกัน พระพุทธรูปองค์ใหญ่นี้ไม่ได้เป็นเพียงงานพุทธศิลป์ แต่เกี่ยวพันกับภูมิประเทศรอบเมือง ทั้งดอยจอมทอง เมืองภูกามยาว หนองเอี้ยง และกว๊านพะเยาในความเข้าใจของผู้เล่า
อย่างไรก็ดี เรื่องเหนือธรรมชาติในตำนานควรอ่านในฐานะความเชื่อทางพุทธศาสนาท้องถิ่น ไม่ใช่ประวัติศาสตร์ที่พิสูจน์ได้ว่าเคยเกิดขึ้นตามตัวอักษร แหล่งข้อมูลเชิงศิลปกรรมและแหล่งเรียนรู้ท้องถิ่นให้ข้อมูลที่ควรแยกกันสองส่วน คือส่วนเรื่องเล่าพระพุทธเจ้า พญานาค และพุทธทำนาย กับส่วนหลักฐานด้านการสร้างพระพุทธรูปซึ่งระบุช่วงเวลาประมาณ พ.ศ. 2034-2067
แกนเรื่องที่หลายแหล่งตรงกันคือ พระพุทธเจ้าเสด็จมายังบริเวณเมืองภูกามยาวหรือดอยจอมทอง แล้วเกิดเหตุที่หนองเอี้ยงเกี่ยวกับพระอานนท์และพญานาค หลังจากนั้นพญานาคเกิดความเลื่อมใส และภายหลังมีส่วนเกี่ยวข้องกับการนำทองมาให้สองตายายสร้างพระพุทธรูปใหญ่ตามพุทธดำรัสหรือพุทธทำนาย
พระพุทธเจ้า พระอานนท์ และพญานาคแห่งหนองเอี้ยง
ในสำนวนตำนานที่ปรากฏในฐานข้อมูลศิลปกรรม มีเค้าเรื่องว่าเมื่อพระพุทธเจ้าเสด็จถึงเมืองภูกามยาว พระองค์ได้รับบิณฑบาตจากนายช่างทอง จากนั้นพระอานนท์ไปตักน้ำที่หนองเอี้ยง แต่พญานาคไม่ยอมให้ตักน้ำ เหตุการณ์นี้เป็นจุดเริ่มของการเผชิญหน้าระหว่างฝ่ายสงฆ์กับพญานาคผู้ครองพื้นที่น้ำในจินตนาการของชุมชน
ตำนานเล่าต่อว่า พระพุทธเจ้าทรงปราบพยศพญานาค หรือทำให้พญานาคเกิดความเลื่อมใสในพระพุทธศาสนา แล้วเรื่องราวจึงเปลี่ยนจากความขัดขวางเป็นการอุปถัมภ์ ภายหลังพญานาคนำทองจากพิภพนาคขึ้นมาให้สองตายาย เพื่อสร้างพระพุทธรูปใหญ่ตามพระดำรัสของพระพุทธเจ้า
แหล่งเรียนรู้อีกสำนวนหนึ่งวางฉากที่ดอยจอมทอง โดยกล่าวว่าพระพุทธเจ้าเสด็จมายังบริเวณนั้นและทอดพระเนตรเห็นหนองเอี้ยง หรือพื้นที่ที่ผู้เล่าบางกลุ่มเชื่อมกับกว๊านพะเยาในปัจจุบัน จากนั้นมีพุทธทำนายว่าจะมีการสร้างพระพุทธรูปใหญ่ในอนาคต ต่อมาในสมัยพญายอดเชียงราย พญานาคจำแลงเป็นมนุษย์แต่งชุดขาว นำทองมามอบให้สองตายายริมหนองเอี้ยงเพื่อสร้างพระพุทธรูปตามพุทธทำนายนั้น
ส่วนประกอบของเรื่อง เช่น การจำแลงกายของพญานาค การนำทองจากเมืองบาดาลหรือพิภพนาค และการช่วยสองตายาย เป็นภาษาของตำนานที่สะท้อนความศรัทธาต่อพระพุทธรูปและพื้นที่น้ำ ไม่ใช่หลักฐานเชิงประจักษ์ว่ามีเหตุการณ์เหนือธรรมชาติเกิดขึ้นจริง
สองตายาย ทองคำ และการสร้างพระเจ้าตนหลวง
จุดที่ทำให้ตำนานพระเจ้าตนหลวงจดจำง่าย คือภาพของพญานาคที่ไม่ได้เป็นศัตรูอีกต่อไป แต่กลายเป็นผู้สนับสนุนการสร้างพระพุทธรูปใหญ่ ในเรื่องเล่า พญานาคจำแลงเป็นคนขาวหรือมนุษย์ชุดขาว นำทองมาให้สองตายายผู้เกี่ยวข้องกับหนองเอี้ยง การสร้างพระเจ้าตนหลวงจึงถูกอธิบายด้วยแรงศรัทธาระหว่างมนุษย์ พญานาค และพระพุทธศาสนา
ในเชิงประวัติศาสตร์ที่ตรวจสอบได้ แหล่งข้อมูลระบุว่าพระเจ้าตนหลวงมีข้อมูลการสร้างและแล้วเสร็จอยู่ในช่วงราว พ.ศ. 2034-2067 ข้อมูลนี้เป็นคนละชั้นกับตำนานพญานาค กล่าวคือช่วยบอกกรอบเวลาของงานพุทธศิลป์และประวัติการสร้าง แต่ไม่ได้ยืนยันว่าพญานาคนำทองมาให้จริง หรือว่ามีพุทธทำนายเกิดขึ้นตามเนื้อเรื่อง
การวางทั้งสองชั้นข้อมูลไว้คู่กันทำให้เห็นคุณค่าของเรื่องได้ชัดขึ้น ด้านหนึ่ง พระเจ้าตนหลวงเป็นวัตถุพุทธศิลป์และศาสนสถานสำคัญที่มีข้อมูลประวัติศาสตร์ให้ศึกษา อีกด้านหนึ่ง ตำนานหนองเอี้ยงช่วยอธิบายว่าผู้คนในท้องถิ่นรับรู้พระพุทธรูปองค์นี้อย่างไร เหตุใดพื้นที่น้ำ ดอย และเมืองเก่าจึงถูกผูกเข้ากับความศักดิ์สิทธิ์ขององค์พระ
หลายสำนวนของหนองเอี้ยง และวิธีอ่านตำนานเดียวกัน
ตำนานพระเจ้าตนหลวงไม่ได้มีเพียงสำนวนเดียว บางฉบับเน้นว่าพญานาคสร้างหรือสนับสนุนการสร้างพระพุทธรูปตามพุทธทำนาย บางฉบับเพิ่มเรื่องชื่อหนองเอี้ยงว่าเกี่ยวกับอดีตชาติของพระโพธิสัตว์ซึ่งเป็นนกเอี้ยงและถูกเหยี่ยวฆ่า อีกคำบอกเล่าหนึ่งขยายเหตุการณ์การปราบพญานาคไปถึงขั้นว่าพระพุทธเจ้าทรงเหยียบหัวพญานาค จนหางดิ้นและเกิดเป็นกว๊าน
ยังมีอีกสำนวนที่โยงชื่อหนองเอี้ยงกับพญาร่วงซึ่งแปลงเป็นนกเอี้ยง ความแตกต่างเหล่านี้ควรเข้าใจว่าเป็นหลายแบบเล่าของความเชื่อท้องถิ่น ไม่ใช่ข้อเท็จจริงชุดเดียวที่ต้องบังคับให้ตรงกันทั้งหมด ตำนานจึงทำงานเหมือนแผนที่ความทรงจำของชุมชน มากกว่าจะเป็นรายงานเหตุการณ์ตามหลักประวัติศาสตร์
เมื่ออ่านตำนานนี้อย่างระมัดระวัง เราจึงเห็นทั้งความงดงามของเรื่องเล่าและขอบเขตของหลักฐาน พระเจ้าตนหลวงเป็นองค์พระสำคัญของวัดศรีโคมคำ เมืองพะเยา ส่วนเรื่องพระพุทธเจ้า พระอานนท์ พญานาค หนองเอี้ยง และสองตายาย เป็นมรดกทางความเชื่อที่ช่วยให้ผู้คนอธิบายความศักดิ์สิทธิ์ของสถานที่และความผูกพันระหว่างเมือง น้ำ และพระพุทธศาสนา
