ปราสาทภูมิโปน: โบราณสถานจริงในฉากของตำนาน
ปราสาทภูมิโปนตั้งอยู่ที่บ้านภูมิโปน ตำบลดม อำเภอสังขะ จังหวัดสุรินทร์ เป็นพื้นที่ที่คนในท้องถิ่นผูกเรื่องเล่ากับภูมิประเทศและโบราณสถานมาอย่างยาวนาน ตำนานที่รู้จักกันมากคือเรื่องของพระนางศรีจันทร์ หรือเนียง ด็อฮฺ ธม ซึ่งในภาษาเล่าขานไทยมักถูกเรียกว่า “พระนางนมใหญ่” เรื่องนี้ไม่ได้ลอยอยู่เหนือสถานที่ แต่โยงเข้ากับปราสาทภูมิโปนและสระลำเจียก จนกลายเป็นส่วนหนึ่งของความทรงจำท้องถิ่นในสุรินทร์
ในด้านหลักฐานที่ตรวจสอบได้ แหล่งข้อมูลราชการจังหวัดระบุว่าบริเวณนี้มีหลักฐานการตั้งถิ่นฐานตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์ตอนปลาย และปราสาทภูมิโปนก็เป็นโบราณสถานที่มีร่องรอยทางสถาปัตยกรรม จารึก และศาสนสถานให้ศึกษา อย่างไรก็ตาม หลักฐานประเภทนี้ยืนยันได้เพียงบริบททางโบราณคดีและความสำคัญของพื้นที่ ไม่ได้ยืนยันโดยตรงว่าพระนางศรีจันทร์มีตัวตนจริง หรือว่าเหตุการณ์ความรัก การหลบภัย และสงครามชิงนางเกิดขึ้นตามตำนาน
พระธิดาขอม เมืองลับ และคำอธิษฐานของลำเจียก
แกนเรื่องที่พบร่วมกันในตำนานคือ พระนางศรีจันทร์ หรือเนียง ด็อฮฺ ธม เป็นพระธิดาขอมผู้ถูกส่งมายังเมืองลับเพื่อหลบภัย เมืองลับนั้นถูกผูกเข้ากับภูมิโปน ทำให้ปราสาทไม่ใช่เพียงซากอาคารเก่าในสายตาชาวบ้าน แต่เป็นฉากของการปกป้องราชธิดา ผู้มีความงามจนกลายเป็นเหตุให้เกิดความเคลื่อนไหวทางอำนาจและความปรารถนาของผู้คนในเรื่องเล่า
อีกส่วนหนึ่งที่ตำนานจดจำอย่างเด่นชัดคือสระลำเจียกและต้นลำเจียก ตามความเชื่อท้องถิ่น พระนางปลูกลำเจียกและอธิษฐานไม่ให้มันออกดอกจนกว่านางจะกลับมา เรื่องนี้เป็นความเชื่อที่อธิบายภูมิทัศน์ด้วยอารมณ์ของการรอคอยและการจากลา แต่ไม่ใช่ข้อมูลทางพฤกษศาสตร์หรือหลักฐานประวัติศาสตร์โดยตรง คุณค่าของตอนนี้จึงอยู่ที่การสะท้อนความผูกพันระหว่างคน สถานที่ และความทรงจำ มากกว่าจะใช้เป็นข้อพิสูจน์เหตุการณ์ในอดีต
หลายเวอร์ชันของตอนจบ: มเหสีหรือรักสามเศร้า
ตำนานเนียง ด็อฮฺ ธมไม่ได้มีเพียงแบบเดียว แหล่งข่าวราชการจังหวัดสุรินทร์ในบริบทการจัดงานประเพณีเล่าว่า ความงามของพระนางก่อให้เกิดศึกชิงนาง และลงท้ายว่าพระนางไปเป็นมเหสีของกษัตริย์นครนายพราน หรือวยาธปุระ ก่อนเกิดตอนปลูกลำเจียกและอธิษฐานให้ไม่ออกดอกจนกว่านางจะกลับมา เวอร์ชันนี้ให้ภาพพระนางในฐานะราชธิดาที่ชีวิตถูกพาไปสู่การเมืองระหว่างเมือง
แต่รายงานข่าวการจัดงานประเพณีเมื่อปี 2553 บันทึกเวอร์ชันการแสดงที่ต่างออกไป โดยยังเริ่มจากพระนางถูกส่งมาหลบภัยที่ภูมิโปนเช่นกัน แต่เน้นปมรักสามเศร้าระหว่างพระนางศรีจันทร์ เจ้าชายโฮลมา และนายบุญจันทร์ แล้วทิ้งปริศนาว่าพระนางจะเลือกใครเป็นคู่ครอง ตอนจบเช่นนี้ไม่เหมือนเวอร์ชันที่ระบุว่านางไปเป็นมเหสีของกษัตริย์นครนายพราน จึงชี้ให้เห็นว่าตำนานเดียวกันอาจถูกเล่าเพื่อเน้นประเด็นต่างกัน บ้างเน้นการเมืองและชะตาของเมือง บ้างเน้นความรักและการตัดสินใจของตัวละคร
นอกจากนี้ยังมีความต่างในสถานะของพระนาง บางแหล่งเรียกนางว่าเป็นราชธิดาที่ถูกนำมาซ่อน ขณะที่บางแหล่งเล่าว่านางเป็นผู้ปกครองเมืองภูมิโปนองค์สุดท้าย ความต่างนี้สำคัญ เพราะทำให้ภาพของพระนางเปลี่ยนจากผู้ถูกคุ้มครองไปสู่ผู้มีอำนาจปกครองเมือง อย่างไรก็ตาม เมื่อยังไม่มีหลักฐานทางโบราณคดีที่ยืนยันตัวบุคคลโดยตรง จึงควรอ่านความต่างเหล่านี้ในฐานะชั้นของเรื่องเล่าท้องถิ่น ไม่ใช่ข้อสรุปทางประวัติศาสตร์ที่ตายตัว
คุณค่าของตำนานเมื่อแยกจากหลักฐานประวัติศาสตร์
ความน่าสนใจของตำนานนี้อยู่ที่การทำให้ปราสาทภูมิโปนและสระลำเจียกมีชีวิตทางวัฒนธรรม ชื่อของเนียง ด็อฮฺ ธม หรือพระนางศรีจันทร์ ทำให้ผู้มาเยือนมองพื้นที่ไม่เพียงในฐานะโบราณสถาน แต่ยังเป็นแหล่งรวมความทรงจำ ความเชื่อ และการเล่าเรื่องของชุมชน งานประเพณีที่สืบสานตำนานปราสาทภูมิโปนจึงมีบทบาทในการรักษาเรื่องเล่าเหล่านี้ให้ยังถูกกล่าวถึงในปัจจุบัน
ในเวลาเดียวกัน การอ่านตำนานอย่างรอบคอบควรแยกสิ่งที่เป็นหลักฐานกับสิ่งที่เป็นความเชื่อออกจากกัน ปราสาทภูมิโปนมีตัวตนจริง มีข้อมูลทางโบราณคดีให้ศึกษา และตั้งอยู่ในพื้นที่สุรินทร์จริง ส่วนพระนางศรีจันทร์ ความรัก ศึกชิงนาง เมืองลับ และคำอธิษฐานของลำเจียก เป็นเรื่องเล่าท้องถิ่นที่ยังมีหลายสำนวน การยอมรับความหลากหลายของตำนานไม่ทำให้เรื่องเล่าลดคุณค่า แต่ช่วยให้เราเห็นว่าชุมชนจดจำอดีตผ่านทั้งหลักฐานที่จับต้องได้และจินตนาการร่วมที่สืบต่อกันมา
